محمدحسین وفائیان، پژوهشگر سابق مؤسسه شناخت، در نشست نقد و بررسی کتاب «جستارهایی انتقادی در علم شناختی و هوش مصنوعی» که در محل پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری برگزار شد، بر ضرورت بررسی تاریخی مفاهیم بنیادی این حوزه تأکید کرد.
دکتر وفائیان این بررسی تاریخی را به «لایروبی» یا «رسوبزدایی» از بار معنایی انباشته در سنتهای فکری تشبیه نمود. وی توضیح داد که در مواجهه با علومی مانند علوم شناختی و روانشناسی، باید مفاهیمی چون «محاسبه» و «شناخت» را از رسوباتی که در طول تاریخ این سنت در آنها انباشته شده، پاک کرد. اگر این مفاهیم از سنت خود تهی شوند، عملاً با امور بیمعنایی مواجه خواهیم بود و گفتوگویی محقق نخواهد شد.
عضو هیأت علمی دانشگاه امیرکبیر تهران تأکید کرد که برای امکان گفتگو، باید به «سراآغازها» و ایده نخستین و بداحت اولیه آن سنت بازگشت.
وفائیان بنیان علوم شناختی را بر اساس تلقی شناخت «به مثابه محاسبه» دانست و ریشه این سنت فکری را تا افلاطون دنبال کرد؛ جایی که حقیقت از «کشف المحجوب» (آلسیا) به «صدق در گزاره» تغییر یافت. این امر سپس با تأسیس منطق صوری توسط ارسطو تثبیت شد. وی اشاره کرد که پس از آنکه کانت روانشناسی را به دلیل نداشتن صورت حسی پیشینی مکان، ممتنع اعلام کرد، آگاهی عملاً در «دامن مهندسان و منطقدانان» افتاد. علوم شناختی کنونی (روانشناسی محاسباتی یا شناختی)، فرزند همآیی این جریانها (منطقدانان و روانشناسی آزمایشگاهی) است که با وساطت ایدههای زبانشناسانه چامسکی شکل گرفت.
این استاد فلسفه در معرفی کتاب سه جلدی «جستارهایی انتقادی در علم شناختی و هوش مصنوعی» که محصول جانبی مطالعات قبلی او و دکتر صفری است، به محتوای مجلدات اشاره نمود:
۱. جلد اول به رویکردهای تاریخی تکوین هوش مصنوعی و علوم شناختی میپردازد و شامل مقالاتی است که پس از بحران اول، علوم شناختی را به مثابه یک علم محققشده ندانستهاند.
۲. جلد دوم به تأملات فلسفی اختصاص دارد، بهویژه پیرامون «انقلاب دوم شناختی». این انقلاب که با هشدارهای متفکرانی چون دریفوس (با قرائت هایدگر) آغاز شد، بدن و محیط را وارد داستان شناخت کرد و نقطه مقابل تفکیک ذهن و بدن در انقلاب اول است. این جریان، که رگههای آن به فرونسیس (حکمت عملی) در اخلاق نیکوماخوس ارسطو باز میگردد، تفاوت میان درک تحلیلی و فهم قارهای/پدیدارشناسانه از این انقلاب را روشن میکند.
۳. جلد سوم فنیتر و محاسباتیتر است و به مفاهیمی چون تفاوت پردازش و محاسبه و همچنین چیستی امر دیجیتال و گسستگی میپردازد.
این کتاب سه جلدی به همت نشر شناخت پژوه به چاپ رسیده است، بزودی رونمایی خواهد شد و در اختیار عموم علاقمندان و پژوهشگران این عرصه قرار خواهد گرفت.
