در عصر حاضر، تعریف ما از سختی‌ها و چالش‌ها به‌شدت تغییر کرده است؛ ما دیگر فقط با پدیده‌های بیرونی دست‌وپنجه نرم نمی‌کنیم، بلکه درگیر جریان‌های نامرئی‌تری شده‌ایم که امنیت روانی و انسجام گروه‌های انسانی را هدف قرار می‌دهند. در چنین شرایطی، سوال اصلی این نیست که چگونه می‌توان جلوی یک اتفاق را گرفت، بلکه این است که چگونه می‌توان در میان آشفتگی، نظم و آرامش را دوباره بازسازی کرد.
برای عبور از این روزهای پرفشار، جامعه به نوعی از رهبری نیاز دارد که فراتر از دستورات خشک و سنتی عمل کند؛ کسی که بتواند شکاف‌های ایجاد شده در پیوندهای اجتماعی را ترمیم کند. اینجاست که باید به دنبال الگوهای رفتاری و توانمندی‌های انسانی گشت که در سخت‌ترین لحظات به جای افزایش تنش، به دنبال ایجاد تعادل و همدلی هستند.
در واقع، کلید عبور از بحران‌های نوین، در گرو شناسایی ظرفیت‌های پنهانی است که در مدیریت روابط و شبکه‌های انسانی نهفته است. اگر بخواهیم از آشوب‌ها به سوی ثبات حرکت کنیم، باید یاد بگیریم چگونه از قدرت هوش هیجانی و مهارت‌های ارتباطی برای تبدیل کردن ترس به اعتماد و آشفتگی به انسجام استفاده کنیم.
زنان؛ راهبران انسجام اجتماعی و مدیریت بحران در جامعه
آروین هدایتی استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با تشریح مفهوم بحران در ابعاد نوین اظهار کرد: تعریف بحران صرفاً محدود به رخدادهایی نظیر جنگ، سیل یا زلزله نیست؛ بلکه ما در زندگی روزمره با لایه‌های متنوعی از بحران‌ها از جمله چالش‌های مربوط به حریم اجتماعی، بحران هویت نوجوانان و مشکلات آموزشی در سطوح مدارس و دانشگاه‌ها مواجه هستیم که در لحظه لحظه زندگی شخصی هر فرد احساس می‌شود.
هدایتی افزود: آنچه در مواجهه با این بحران‌ها ضرورت دارد، صرفاً تحمل کردن و زیر بار فشار ماندن نیست؛ بلکه مفهوم اصلی تاب‌آوری این است که بتوانیم در خلال آسیب‌های وارد شده، به شکوفایی دست یابیم و تصمیمات تازه‌ای اتخاذ کنیم.
وی با اشاره به نقش زنان در مدیریت بحران‌ها، بیان کرد: از دیدگاه روان‌شناختی، زنان به دلیل برخورداری از برخی توانمندی‌های ویژه، نقش کلیدی در فرماندهی و حفظ انسجام گروهی ایفا می‌کنند.
این پژوهشگر ادامه داد: بر اساس مطالعات علمی، در حالی که برای آقایان در مواجهه با بحران‌ها، غریزه جنگ یا گریز فعال می‌شود، زنان تمایل به الگوی دوستی و یاری‌گری دارند و تلاش می‌کنند از طریق همدلی و شنیدن صحبت‌های یکدیگر، مشکلات را حل‌وفصل کنند.
وی تأکید کرد: اگر سیستم‌های مدیریتی تنها با نگاه مردانه طراحی شوند، جامعه بخش عمده‌ای از ظرفیت‌های خود را برای شبکه‌سازی اجتماعی، مدیریت آرام‌سازی و مدیریت پیوندها از دست می‌دهد.
هدایتی توضیح داد که در بحران‌های اخیر که با اطلاعات ناقص و فشارهای روانی بالا همراه بود، رویکردهای سنتی در مدیریت بحران عملکرد مطلوبی نداشتند؛ در حالی که اگر در موقعیت‌های مشابه، مدیران با استفاده از رویکرد همدلانه مادرانه با مردم سخن می‌گفتند، بسیاری از تنش‌ها به‌راحتی قابل مدیریت بود.
زنان شکارچیان شایعه هستند
وی در بخش دیگری از سخنان خود به پدیده شایعه به‌عنوان «بحرانی در دل بحران» اشاره کرد و گفت: زمانی که افراد اطلاعات کافی ندارند، برای رسیدن به نوعی آرامش و توهم کنترل، به سمت اطلاع‌سازی کاذب می‌روند و این شایعات به سرعت در جامعه پخش می‌شود.
هدایتی با بیان اینکه زنان از طریق شبکه‌های ارتباطی و محلی خود اولین کسانی هستند که با این شایعات مواجه می‌شوند، افزود: اگر جامعه قصد دارد در جنگ‌های روانی پیروز شود، باید از این ظرفیت استفاده کند؛ چرا که زنان شکارچیان شایعه هستند و می‌توانند شایعات را سریع‌تر شناسایی کرده و در قالب روابط صمیمانه، مدیریت کنند.
مرز باریک تاب آوری با تاب آوری سمی
استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به تاب‌آوری زنان، اضافه کرد: کرد: زنان به دلیل مواجهه روزمره با ابعاد مختلفی از چالش‌های اجتماعی، اقتصادی و مدیریت خانه و محل کار از تاب‌آوری ویژه‌ای برخوردارند؛ اما باید مراقب بود که این تاب‌آوری با «تاب‌آوری سمی» اشتباه گرفته نشود.
او افزود: گاهی در جامعه این باور وجود دارد که زن به دلیل جایگاه مادری باید همه چیز را تحمل کند و خود را سرپا نگه دارد، در حالی که زنان نیز در شرایطی که منابع حمایتی‌شان خشک می‌شود، نیاز به حمایت و دیده شدن دارند تا بتوانند به ایفای نقش راهبردی خود ادامه دهند.
هدایتی با تأکید بر لزوم حمایت‌های همه‌جانبه از افراد در فرآیند تاب‌آوری تصریح کرد: این حمایت‌ها باید در ابعاد اقتصادی و اجتماعی صورت پذیرد و با آموزش مهارت‌های لازم همراه باشد.
وی افزود: تکیه بر مدل‌های سنتی تاب‌آوری که صرفاً بر تحمل و استقامت تأکید دارند، فاقد ارزش عملیاتی بوده و تنها منجر به فرسودگی افراد می‌شود.
هوش هیجانی؛ شاه‌کلید همدلی و گذر از چالش‌ها
استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با تأکید بر اهمیت هوش هیجانی در مدیریت بحران‌ها، اظهار کرد: مطالعات علمی نشان می‌دهد که زنان در زمینه هوش هیجانی توانمندی‌های به‌مراتب بیشتری دارند.
به گفته وی، هوش هیجانی به معنای توانایی درک نگرانی‌ها و ناراحتی‌های دیگران و همراهی با آنان در موقعیت‌های حساس است.
ضرورت شنیدن صدای سکوت
هدایتی در ادامه اظهار کرد: هر مجموعه‌ای که قصد دارد در عرصه فعالیت‌های خود گامی ارزشمند بردارد، نیازمند آن است که در کنار واحدهای اجرایی و عملیاتی، ستادهایی برای پیوند اجتماعی ایجاد کند تا ضمن حفظ انسجام روانی و اجتماعی، صداهای خاموش جامعه را نیز بشنود.
استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به اهمیت درک سکوت‌های معنادار در سطح جامعه گفت: سکوت همیشگی برخی افراد لزوماً علامت خوبی نیست و می‌تواند نشانه‌ای از طوفان‌های پیش رو باشد.
او ادامه داد: ما با تکیه بر توانایی خود در شناخت زبان بدن افراد، قادریم باورهای نهفته آن‌ها را پیش از بروز بحران شناسایی کنیم و مسئولان سازمان‌ها اگر قصد انجام اقدامات راهبردی را دارند، باید این صداهای خاموش را بشنوند. در همین راستا در طراحی سیستم‌های مدیریتی نوین، زنان به دلیل برخورداری از ویژگی همدلی استراتژیک، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند.
همدلی استراتژیک به نفع مدیریت بحران
هدایتی در تعریف این مفهوم، بیان کرد: همدلی استراتژیک به معنای توانایی ترسیم دقیق نقشه‌های ذهنی و عاطفی افراد با هدف پیش‌بینی نگرانی‌ها، کاهش مقاومت‌ها، تقلیل هزینه‌ها و دستیابی به بازدهی بالاتر است.
وی تصریح کرد: در بسیاری از موقعیت‌های مدیریتی، به‌جای اتکا به اقتدار حقوقی و ابزارهای متداولی نظیر صدور بخشنامه یا تزریق منابع، نیاز است که از این مهارت کاربردی برای مدیریت بحران استفاده شود.
استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با بیان اینکه این مهارت‌ها در زنان به صورت نهادینه‌تر وجود دارد، یادآور شد: نباید انحصاری در این زمینه قائل شد، بلکه می‌توان با آموزش تکنیک‌های همدلی استراتژیک، مدیریت موقعیت و رهبری به آقایان، به آن‌ها کمک کرد تا در کنار زنان، ظرفیت‌های لازم برای ارتقای جامعه به شرایطی مطلوب‌تر را فراهم آورند.
چگونگی برخورد با بحران‌های نوین، تعیین‌کننده کیفیت آینده جوامع خواهد بود
باید به این نکته توجه کرد که چگونگی برخورد با این بحران‌های نوین، تعیین‌کننده کیفیت آینده جوامع خواهد بود.
اگر بتوانیم از ظرفیت‌های پنهان هوش اجتماعی و مهارت‌های ارتباطی برای مقابله با تنش‌ها استفاده کنیم، نه تنها از آسیب‌های احتمالی پیشگیری می‌کنیم، بلکه فرصتی برای بازتعریف قدرت و بازگشت به نقاط ثبات ایجاد خواهیم کرد.
به نقل از ایرنا
