مؤسسه شناخت در راستای رسالت علمی خود در تبیین ابعاد پیچیده جنگهای نوین، به بررسی یکی از آثار پژوهشی و بنیادین در این حوزه پرداخته است. کتاب «الگوی نظری جنگ شناختی» اثری پژوهشی و نظری است که به همت حجتالاسلام دکتر محمدرضا کدخدایی (پژوهشگر مؤسسه شناخت و عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی) به رشته تحریر درآمده است.
این اثر که در واقع فاز اول از یک کلانپروژه سهفازی (با تمرکز نهایی بر حوزه مسائل زن و خانواده) محسوب میشود، تلاش دارد تا خلأ نظری موجود در عرصه ادبیات جنگ شناختی را با اتکا به مبانی فلسفه اسلامی برطرف سازد. به همین منظور، پای صحبتهای مؤلف محترم نشستهایم تا ابعاد، انگیزه نگارش و ویژگیهای روششناختی این کتاب را از زبان خود ایشان جویا شویم.
گفتگو با حجتالاسلام دکتر محمدرضا کدخدایی درباره کتاب «الگوی نظری جنگ شناختی»
سایت شناخت: جناب دکتر کدخدایی، ضمن تشکر از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید، در ابتدا بفرمایید انگیزه اولیه و تاریخچه شکلگیری این پروژه پژوهشی چه بود و چه هدفی را دنبال میکردید؟
دکتر کدخدایی: بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین. این پروژه در واقع از سال ۱۳۹۷ و به سفارش مرحوم فرجنژاد و دکتر اسماعیلی کلید خورد. درخواست اولیه از بنده این بود که با توجه به حوزه تخصصیام ــ که مطالعات نظری جنسیت، مسائل زن و خانواده است ــ پژوهشی را با رویکرد «جنگ شناختی» در این حوزه انجام دهم؛ یعنی هدف نهایی، دستیابی به «الگوی نظری جنگ شناختی در حوزه مسائل زن و خانواده» بود.
اما زمانی که این پیشنهاد مطرح شد و کار را بررسی کردیم، متوجه یک خلأ نظری بسیار جدی و بنیادین در خود مقوله «جنگ شناختی» شدیم. ادبیات این حوزه در فضای فارسیزبان تقریباً صفر بود و در فضای غربی هم اگرچه کارهایی انجام شده بود، اما انسجام کافی نداشت. در واقع وقتی از من خواسته شد نظریه مسائل زن و خانواده را با رویکرد جنگ شناختی بنویسم، دیدم ما هنوز مدل و الگوی نظری مدونی برای خود جنگ شناختی نداریم که بتوانیم آن را پایه قرار دهیم. این خلأ نظری که هنوز هم تا حدودی باقی است، آن زمان بسیار پررنگتر بود. از این رو، پروژه را در سه فاز طراحی کردیم:
* فاز اول: الگوی نظری جنگ شناختی (که کتاب حاضر حاصل این فاز است).
* فاز دوم: الگوی نظری مسائل زن و خانواده.
* فاز سوم: تجمیع و ترکیب این دو (یعنی الگوی نظری جنگ شناختی در حوزه مسائل زن و خانواده).
سایت شناخت: با این وصف، کتاب حاضر به عنوان فاز اول، یک نگاه عام و انتزاعی به جنگ شناختی دارد؟
دکتر کدخدایی: بله، دقیقاً. یکی از مشخصات اصلی یک نظریه علمی این است که باید «انتزاعی» باشد؛ به این معنا که این الگوی نظری علاوه بر اینکه باید بتواند در حوزه زن و خانواده پاسخگو باشد، باید در حوزههای دیگر نظیر اقتصاد، حقوق، امور نظامی، فرهنگ و… نیز کارایی و قابلیت پاسخگویی داشته باشد. لذا ما برای پر کردن آن خلأ اول، به سراغ صورتبندی ادبیات نظری موجود رفتیم.
سایت شناخت: ساختار کلی کتاب و مباحث اصلی آن چگونه شکل گرفته است؟
دکتر کدخدایی: ما در این کتاب، ادبیات نظری کشورهایی غربی را که به نوعی درگیر این ایده و جنگ شناختی هستند، استخراج و مسئله را کاملاً منقح کردیم. کل این کتاب را میتوان در سه لایه کلان خلاصه کرد: «نظریههای جنگ شناختی چیست؟»، «چه میتواند باشد؟» و «چه باید باشد؟».
در لایه اول (چیست)، حدود چهل و چند تعریف از جنگ شناختی تجمیع شد که از میان آنها، حدود ۱۴ نظریه و تعریفِ نظریهمبنا استخراج گردید و در فصول اصلی کتاب (فصل دوم یا سوم) به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
در لایه دوم (چه میتواند باشد)، این ۱۴ نظریه مورد جرح و تعدیل و بسط نظری قرار گرفتند. ما با اتکا به یک منطق برخاسته از اندیشههای علامه طباطبایی و علامه مصباح یزدی و بر اساس رویکرد اسلامی، بررسی کردیم که این نظریهها چگونه قابلیت بسط یافتن دارند؛ نظریهای را مطرح کردیم که تئوریها چطور در شرایط خاص دچار قبض و بسط میشوند. با این کار، آن ۱۴ نظریه اولیه به دهها و شاید صدها نظریه قابل ارائه در حوزه جنگ شناختی تکثیر شد.
در لایه سوم (چه باید باشد)، نگاه ما معطوف به «نیاز» شد. با نگاه به نظریه اعتباریات علامه طباطبایی در مسائل مابعدالاجتماع که رویکردی عقلایی دارند، تبیین کردیم که بر اساس نیازهای مختلف، چه نوع نظریهای باید مبنا قرار گیرد. در پایان کتاب نیز مدلهایی ترکیبی ارائه دادهایم؛ مثلاً پیشنهاد کردهایم که اگر به دنبال اقدام در حوزه نظامی هستید، چه الگوی ترکیبی را باید مبنا قرار دهید، یا اگر در حوزه دین و تبلیغ فعالیت میکنید، چه چارچوبی باید انتخاب شود.
سایت شناخت: به نظر شما امتیازات برجسته و مزایای اصلی این کتاب برای پژوهشگران چیست؟
دکتر کدخدایی: این کتاب یک اثر پژوهشی و تخصصی است و نباید انتظار یک متن روزنامهای یا عامهپسند و خوشخوانِ سطحی را از آن داشت. از نظر من، این اثر سه نقطه قوت و مزیت کلیدی دارد:
۱. مزیت روششناختی (روش فرامطالعه): ما در این کار از روش متا اِستادی استفاده و آن را بومیسازی و تطبیق کردیم. این روش و مدل صورتبندی برای پژوهشگرانی که میخواهند در این عرصهها کار روشمند انجام دهند، بسیار کارآمد است. کتاب نشان میدهد که چگونه میتوان پژوهشهای موجود را تجمیع کرد و به آنها سوق و جهت دینی داد و بر اساس مبانی فلسفی اسلامی (مانند اندیشههای شهید مطهری، علامه طباطبایی و علامه مصباح) صورتبندی نمود.
۲. مرور جامع ادبیات نظری: این اثر زحمات فراوان پژوهشهای پیشین را در یکجا جمع کرده است. تجمیع، دستهبندی و بررسی تعاریف و نظریههای مختلف جنگ شناختی در قالب یک مجموعه منسجم، میتواند منبع الهامبخش بزرگی برای پژوهشها و ایدههای جدید در این حوزه باشد.
۳. قابلیت تطبیق در حوزههای تخصصی (بهویژه زن و خانواده): همانطور که اشاره شد، این الگو گرچه عام است، اما مسیر را برای کسانی که میخواهند در حوزههای خاص ــ به ویژه حوزه زن و خانواده ــ کار کنند، کاملاً هموار و تسهیل میکند.
