در ماه اسفند، بنیاد ویکیمدیا گزارشی درباره روندهای جهانیای منتشر کرد که بر کل جنبش ویکیپدیا اثر میگذارند. این روندها نهتنها مسیر پروژههای ویکیپدیا را تغییر دادهاند بلکه بر چگونگی فعالیت اینترنت در سراسر جهان نیز سایه انداختهاند. از جمله این تغییرات، استفاده گسترده شرکتها از محتوای ویکیپدیا برای تغذیه سامانههای هوش مصنوعی است. یک ماه بعد، بنیاد توضیح داد که چطور رباتها و خزندههای نرمافزاری با جمعآوری انبوه دادهها، زیرساختهای ویکیپدیا را زیر فشار قرار دادهاند.
در این گزارش تازه، ویکیمدیا آنچه را درباره ترافیک کاربران و بازدیدها یافته است توضیح میدهد؛ اینکه دادهها چه روندی را نشان میدهند، چه اقداماتی در پاسخ به آنها انجام شده، و مردم چگونه میتوانند همراه شوند.
تصویری دقیقتر از بازدیدهای انسانی
هر ماه، میلیاردها صفحه از ویکیپدیا و پروژههای وابسته از سراسر جهان دیده میشود. با ورود این ترافیک، سامانههای آماری بنیاد ویکیمدیا تشخیص میدهند که هر بازدید از سوی انسان انجام شده یا از سوی رباتها. این تمایز به ما کمک میکند مقدار واقعی ترافیک انسانی را بدانیم و بتوانیم محدودیتهایی برای رباتهای تجاری که محتوای ویکیپدیا را به منظور جستوجو یا خدمات هوش مصنوعی برداشت میکنند اعمال کنیم.
اما رباتهای امروزی هوشمندتر از همیشهاند؛ تلاش میکنند شبیه انسانها رفتار کنند تا شناسایی نشوند. به همین خاطر، الگوریتمهای آماری بنیاد بهطور مستمر بازبینی میشوند تا دقت گزارش حفظ شود.
در اردیبهشت ۱۴۰۴، تیم فنی متوجه جهش غیرعادی در شمار بازدیدهای «ظاهراً انسانی» شد که بیشتر از کشور برزیل میآمد. بررسیهای فنی نشان داد بخش زیادی از این ترافیک در واقع توسط رباتهایی ایجاد شده بود که برای فرار از شناسایی طراحی شده بودند. پس از بازبینی و اصلاح دادهها برای ماههای اسفند تا مرداد، مشخص شد که بخش عمده افزایش بازدیدها در ماههای اردیبهشت و خرداد ساختگی بوده است.
با این طبقهبندی جدید، روشن شد که میزان بازدید انسانی از صفحات ویکیپدیا در چند ماه اخیر کاهش یافته و نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود هشت درصد افت کرده است. این کاهش بهگمان بنیاد ویکیمدیا، نتیجهی تغییر الگوی جستوجوی اطلاعات در عصر هوش مصنوعی و شبکههای اجتماعی است؛ جایی که موتورهای جستوجو پاسخ آماده را مستقیم در صفحه نمایش به کاربر میدهند و دیگر نیازی به مراجعه به منبع اصلی، یعنی ویکیپدیا، احساس نمیشود.
اینترنتی در حال دگرگونی
این افت در واقع دور از انتظار نبود. امروزه موتورهای جستوجو با فناوری هوش مصنوعی، پاسخ را همانجا به کاربر ارائه میدهند و از لینک دادن به سایتهایی مانند ویکیپدیا خودداری میکنند. نسلهای جوانتر نیز بهجای جستوجو در وب آزاد، پاسخ خود را در ویدیوهای کوتاه شبکههای اجتماعی جستوجو میکنند. این جابجایی تنها برای ویکیپدیا رخ نداده؛ بسیاری از سایتهای خبری، علمی و آموزشی در سراسر دنیا تجربه مشابهی دارند، زیرا کاربران برای یافتن اطلاعات زمان بیشتری را در گفتوگو با چتباتها و پلتفرمهای اجتماعی صرف میکنند.
اگرچه در این میان برخی کاربران دیگر مستقیماً به سایت ویکیپدیا سر نمیزنند، دادههای آن همچنان بنیان اصلی بسیاری از سامانههای دانشی جدید است. تقریباً همه مدلهای زبان و شبکههای دانشمحور بر پایه مجموعههای اطلاعاتی ویکیپدیا آموزش میبینند، و موتورهای جستوجو و شبکههای اجتماعی نیز در پاسخگویی، از همین دادههای انسانی استفاده میکنند.
به بیان دیگر، هرچند کاربران به خود سایت مراجعه نکنند، دانش تولیدشده توسط داوطلبان ویکیپدیا عملاً در سراسر اینترنت منتشر میشود و نقش مهمی در اعتبار اطلاعات آنلاین دارد. نظرسنجیهای دورهای بنیاد نشان میدهد که ویکیپدیا هنوز یکی از معتبرترین و بیطرفترین منابع دانش جهانی است.
ویکیمدیا از راههای نوین دسترسی به دانش استقبال میکند؛ اما تأکید دارد پلتفرمهایی که از محتوای آن استفاده میکنند باید کاربران را تشویق کنند دوباره به ویکیپدیا برگردند. کاهش مستقیم بازدیدها، به معنای کاهش داوطلبان سازندهی محتوا و کاهش کمکهای مالی است. در دنیای امروز، ویکیپدیا تنها پایگاه دانشی بزرگ بر پایه شفافیت، بیطرفی و قابلیتراستیآزمایی است که انتشار آزاد اطلاعات را تضمین میکند. اگر مردم قرار است به اطلاعات آنلاین اعتماد کنند، پلتفرمها باید منبع انتشار را آشکار کنند و امکان مشارکت در همان منبع را فراهم سازند.
اقدامها در مسیر تازه
بررسیهای جهانی باعث شد بنیاد ویکیمدیا پیش از آنکه تغییرات اینترنت شدت بگیرد، اقداماتی انجام دهد. مجموعهای از طرحهای فنی و سیاستی در حال اجراست تا بنیاد بتواند مأموریت خود را در این شرایط جدید ادامه دهد.
– برای مدیریت استفاده گستردهی شرکتها از دادههای ویکیپدیا، بنیاد در حال اجرای سیاستهای الزامآور، طراحی چارچوبهای جدید برای ذکر منبع، و توسعه زیرساختهای فنی تازه است. این برنامه با مشارکت پلتفرمهایی انجام میشود که قصد دارند مسیر پایداری برای وب آزاد طراحی کنند.
– دو گروه تازهکار با عنوان «رشد خوانندگان» و «تجربهٔ خوانندگان» در حال آزمایش شیوههای نو برای دسترسی مردم به دانش ویکیپدیا هستند.
– بر اساس بازخورد داوطلبان، تمرکز تازه بر بهبود تجربه ویرایش از طریق تلفن همراه، تسهیل نخستین تجربههای داوطلبان جدید و تربیت نسل آیندهٔ کاربران پیشرفتهای که بنیان ویکیپدیا را میسازند انجام شده است.
– پروژهٔ «مخاطبان آینده» نیز در تلاش است دانش آزاد ویکیپدیا را با قالبهای نزدیک به نسل جوان – ویدیوها، بازیها و گفتوگوهای آنلاین در سکویهایی مانند یوتیوب، تیکتاک، روبلاکس و اینستاگرام – عرضه کند.
همراهی داوطلبان و کاربران
این روزها بیش از هر زمان دیگری، جنبش ویکیمدیا برای مواجهه با تغییرات محیطی نیازمند همکاری جمعی است. هرچند دادهها نشاندهنده کاهش مستقیم بازدید هستند، هنوز میتوان با اقدامهای ساده از تدوام تولید دانش آزاد حمایت کرد.
کاربران میتوانند در رفتار روزمره خود از محتوای قابلاعتماد و دارای منبع پشتیبانی کنند و هنگام جستوجو، به سراغ منبع اصلی اطلاعات بروند. گفتوگو درباره ارزش دانش آزاد و انسانی، یادآوری این نکته که محتوای پشت الگوریتمهای هوش مصنوعی را انسانهای واقعی ساختهاند، از این همکاریهاست.
داوطلبان فعال میتوانند با تیمهای بنیاد همکاری کنند تا ابزارها و تجربههای تازه را در خود ویکیپدیا بیازمایند و درباره اینکه کدام بخشها باید تغییر کنند و کدام بخشها حفظ شوند نظر دهند. همچنین از اعضای جامعه داوطلب خواسته شده در برنامههای گفتوگو، چه در فضای واقعی و چه در وبسایت، شرکت کنند تا درباره این روندها و اثرشان بر آیندهٔ ویکیپدیا بحث شود.
۲۵ سال پس از شکلگیری ویکیپدیا، دانش انسانی گردآمده در آن از همیشه ارزشمندتر است. بنیاد چشماندازی را دنبال میکند که در آن همه بتوانند در ساخت و اشتراک دانش مشارکت کنند؛ آیندهای که تنها زمانی ممکن میشود که مردم و پلتفرمها با مسئولیت از زیستبوم دانش آزاد بهره ببرند. ویکیپدیا با همین روحیه پابرجا خواهد بود تا اینترنت را به فضایی برای دانش آزاد، دقیق و انسانی بدل کند—برای نسلهای آینده.
