«برآمدگی خاطرات» موسیقایی: چرا نواهای ۱۴ سالگی تا ابد با ما میمانند؟
اختصاصی تحریریه شناخت
بر اساس مطالعهای جامع که نتایج آن در نشریه معتبر «موسیقی و علم» (Music & Science) منتشر شده است، گروهی از پژوهشگران به رهبری «کلی جاکوبوفسکی» از دانشگاه دورهام، پرده از راز ماندگاری نواهای دوران نوجوانی در حافظه انسان برداشتهاند. این تحقیق، با بررسی پدیدهای شناختی به نام «برآمدگی خاطرات»، نشان میدهد که چرا افراد خاطرات دوران نوجوانی و اوایل جوانی خود را بسیار زندهتر به یاد میآورند. یافتههای این پژوهش که بر روی گروه بزرگی از افراد با گستره سنی ۱۸ تا ۸۲ سال انجام شده، تأیید میکند که موسیقیهای محبوب در این بازه زمانی، به ویژه در حدود ۱۴ سالگی، پیوندی عمیق و جداییناپذیر با خاطرات و فرآیند شکلگیری هویت فردی پیدا میکنند. این دوره، زمانی است که شخصیت انسان در حال تکوین بوده و مغز در اوج توانایی خود برای ثبت تجربیات جدید قرار دارد؛ امری که نشاندهنده تعامل پیچیده میان رشد شناختی انسان و تأثیرات محیطی مانند اصوات و نغمهها است.
تحلیل عمیقتر این پژوهش، که در آن سازوکار حافظه موسیقایی با دیگر انواع حافظه مقایسه شده، نکتهای کلیدی را آشکار میسازد. موسیقی، بر خلاف «خاطرات مهم زندگی» که یادآوری آنها نیازمند تأمل و بازاندیشی است، همانند یک «کلمه کلیدی» عمل کرده و به صورت تداعیگر و تقریباً غیرارادی، خاطرات گذشته را به سطح آگاهی میآورد. از منظر شناختی-اسلامی، این یافته علمی میتواند درک ما را از قدرت «سماع» و تأثیر اصوات بر نفس انسان عمیقتر کند. این تحقیق نشان میدهد که تأثیرگذاری مستقیم اصوات بر حالات روحی و خاطرات، یک مبنای عینی و شناختی دارد. این قدرت تداعیگری موسیقی، همانطور که میتواند ابزاری برای یادآوری معانی متعالی و تجربیات معنوی باشد، به همان میزان نیز میتواند زمینهساز غفلت و بازگشت به وابستگیهای دنیوی از طریق تحریک خاطرات گذشته شود و این دوگانگی، اهمیت مدیریت ورودیهای حسی را برجسته میسازد.
در نهایت، یافتههای این تحقیق علمی، ترجمان مدرنی از کلام گهربار امیرالمؤمنین (ع) در نهجالبلاغه است که فرمودند: «إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْءٍ قَبِلَتْهُ» (همانا قلب نوجوان مانند زمین خالی است؛ هر بذری که در آن افکنده شود، آن را میپذیرد). این پژوهش نشان میدهد که ورودیهای شنیداری در دوران نوجوانی، همچون بذرهایی هستند که در زمین آمادهی قلب کاشته میشوند و تأثیرات آن تا پایان عمر در حافظه و هویت فرد باقی میماند. این پیوند عمیق میان موسیقی و خاطرات نوجوانی، شاهدی علمی بر این حقیقت است که آنچه در این دوران حساس در معرض آن قرار میگیریم، نه تنها سلیقه ما را شکل میدهد، بلکه بخشی از ساختار وجودی و هویت ما را تا کهنسالی پیریزی میکند. بنابراین، مسئولیت تربیتی والدین و جامعه در مدیریت محتوای فرهنگی و شنیداری که به نسل نوجوان عرضه میشود، مسئولیتی بنیادین و حیاتی است.
