واکاوی نسبت فرهنگ و زندگی نسل جدید؛ گزارش نشست «نوجوان و مسأله فرهنگ در ایران معاصر»
نخستین نشست از سلسله جلسات تخصصی نوجوان با عنوان «نوجهان ایرانی»، روز سهشنبه ۲۸ بهمن ماه با سخنرانی دکتر روحالله اسلامی، مدرس دانشگاه و دکترای جامعهشناسی از دانشگاه علامه طباطبایی، در سالن شهید فخریزاده مؤسسه شناخت برگزار شد. در این نشست که به همت گروه کودک و نوجوان این مؤسسه برپا گردید، ابعاد گوناگون مفهوم فرهنگ، چالشهای تمدن معاصر و سازوکارهای انتقال فرهنگی به نسل نوجوان مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
دکتر اسلامی در ابتدای سخنان خود با تبیین ماهیت فرهنگ، تأکید کرد که فرهنگ خصیصهای گروهی است و نه فردی. وی اظهار داشت که انسانها در گام نخست برای بقا و تأمین نیازهای زیسی با محیط تعامل میکنند، اما برای تداوم زندگی گروهی و حرکت به سوی اهداف مشترک، نیازمند ایجاد پیوندهای اجتماعی و انتقال تجربهها به نسلهای بعدی هستند. وی در تبیین این مفهوم خاطرنشان کرد: «فرهنگ در حقیقت پاسخی است که ما در تعامل با طبیعت و محیط به نیازهای خود میدهیم؛ آن هم در فرایندی که قرار است به نسلهای آینده منتقل شود. لذا این عنصر تداوم در فرهنگ بسیار حائز اهمیت است.»
بخش مهمی از این نشست به بررسی وضعیت فرهنگ در ایران معاصر و مواجهه با تمدن اروپایی اختصاص داشت. دکتر اسلامی ویژگی بنیادین تمدن مدرن را «تهاجمی بودن» نسبت به انسان و طبیعت توصیف کرد و افزود این تمدن با نفی تنوعهای جغرافیایی و تحقیر تاریخهای غیراروپایی، به دنبال ایجاد جهانی یکسان و انتزاعی است. وی با ذکر مثالهایی عینی همچون یکسانسازی معماری و آپارتمانسازی در اقلیمهای متفاوت ایران، نشان داد که چگونه لایههای عمیق فرهنگ ما تحت تأثیرر این نگاه تمدنی تغییر کرده است. دکتر اسلامی در این باره اظهار داشت: «تمدن جدید اساساً مایل به پذیرش تنوع و تغییرات جغرافیایی نیست؛ بلکه درصدد ساماندهی جهانی است که در آن، این تنوعهای جغرافیایی نادیده گرفته شوند.»
این جامعهشناس در ادامه به تغییر پیوند میان اخلاق و فرهنگ در دوره جدید اشاره کرد و توضیح داد که در سنت ایرانی-اسلامی، اخلاق همواره در تنش میان «کمال فردی» و «همبستگی اجتماعی» معنا مییافت، اما در فرهنگ معاصر، «رضایت شخصی» به معیار اصلی بدل شده است. این تغییر رویکرد باعث شده تا روانشناسی جایگزین مباحث اخلاقی کلاسیک شود و مفاهیمی چون «حال خوب» و «موفقیت فردی» محوریت یابند. وی با اشاره به شکلگیری «فرهنگ تودهای» در عصر تولید انبوه، نقش میانجیهایی چون خانواده، معلمان و مربیان را در هدایت نوجوانان حیاتی دانست و بر لزوم شناخت دقیق «گروههای مرجع» تأکید کرد.
دکتر اسلامی با انتقاد از برخی رویکردهای انفعالی در مواجهه با تغییرات نسلی و لزوم بازخوانی عملکرد کارگزاران فرهنگی در دهههای اخیر تصریح کرد: «هنگامی که از تفاوت نسلی سخن میگوییم، بدین معنا نیست که هر واقعهای را به سادگی بپذیریم؛ بلکه باید بررسی کنیم در کدامین مقاطع مرتکب اشتباه شدهایم و کدام تصمیمهای نادرست به ناهنجاریهای امروز منجر شده است تا نسبت به اصلاح آنها اقدام کنیم.» وی در نهایت بر ضرورت انجام تحقیقات روشمند درباره «چرخه زندگی» نوجوانان و درک تأثیر عمیق «گروه همسالان» تأکید کرد تا بتوان بر این اساس، عناصر فرهنگ ایرانی اسلامی را در زندگی نسل جدید بازسازی کرد.
