اختصاصی رسانه شناخت
دکتر زینب احقر، مدرس دانشگاه، کارشناس و تحلیلگر حوزه فرهنگ، دیروز در گفتوگو با رادیو تهران، به بررسی مسائل فرهنگی جاری در جامعه پرداخت. او ضمن ابراز امیدواری برای ثمربخش بودن بحث، به چالشهای فرهنگی اشاره کرد و آنها را معضلاتی نیازمند راهگشا دانست.
دکتر احقر با تأکید بر اهمیت مفهوم «اصالت» توضیح داد که اصیل بودن به معنای محل تولد یا جغرافیای زندگی نیست. بلکه اصالت در ریشه باورها و اصولی نهفته است که فرد بر اساس آنها تربیت شده و تهی از خودباختگی فرهنگی است. به بیان دیگر، فرد اصیل کسی است که تحت تأثیر آنچه از بیرون به او عرضه میشود، قرار نگیرد.
وی یکی از دلایل کمرنگ شدن اصالتها در مواجهه با روند جهانی شدن یا مدرنیته را، خودباختگی فرهنگی در مقابل فرهنگهای متقابل، بهویژه فرهنگ غربی برشمرد. به عقیده او، پدیده «بیتفاوتی» اندیشه و اصالت فرد را تهی میکند. این بیتفاوتی خود ناشی از فرهنگ سرمایهداری است که خاستگاه آن غرب است و در بطن خود بیتفاوتی را به ارمغان میآورد.
مصداق عینی این بیتفاوتی در جامعه امروز، مسأله نگهداری حیوانات خانگی (پت) است. او اشاره کرد که در حال حاضر، برخی خانوادهها در دهکهای بالا هزینههایی برای حیوانات خانگی خود متحمل میشوند که ممکن است معادل کل هزینههای یک خانواده در پایینترین دهکها باشد. این بیتفاوتی مشاهده شده در لایههای بالای جامعه، دقیقاً ریشه در تهی شدن از اصالت دارد. به اعتقاد وی، بازگشت به اصول و باورها، اصالت را تقویت میکند و هرچه از این اصالت فاصله بگیریم، بیشتر تحت تأثیر ارمغانهای ناخوشایند مدرنیته مانند فرهنگ سرمایهداری و بیتفاوتی قرار میگیریم. این استاد دانشگاه با بیان اینکه خود به نوعی حیواندوست است، تأکید کرد که مخالفت او با نگهداری حیوانات در منزل یا فرهنگ مرتبط با آن، به هیچ عنوان به معنای حیواندوست نبودن نیست، بلکه ممکن است به حقوق نقض شده حیوانات توسط انسانها اشاره داشته باشد.
در بخش دیگری از تحلیلهای خود، وی به رویکردهای مواجهه با مسائل فرهنگی پرداخت و صریحاً اعلام کرد که برخورد قهری و غیرفرهنگی با مقولهای که ریشه در فرهنگ دارد، پاسخگو نخواهد بود. او با ذکر مثالهایی مانند مقابله با ماهوارهها و ویدئو در گذشته و همچنین مسأله عفاف و حجاب امروز جامعه ایران، توضیح داد که تجربه نشان داده است که علاج بیماریهای ریشهدار در تربیت و فرهنگ، باید در همان حوزه تربیت صورت گیرد. واگذاری این وظیفه به ارگانهای قهری، قضایی و انتظامی، توقعی نادرست و بیجاست. او معتقد است که نهادهای اجتماعی مانند خانواده، آموزش و پرورش، رسانه و پلتفرمها در زمینه تربیت و فرهنگسازی در مسائلی چون عفاف و حجاب دچار رهاشدگی شدهاند. او پرسید که چگونه میتوان از فردی که بدون فرهنگسازی مناسب وارد جامعه میشود، انتظار رفتار فرهنگی خاصی داشت. برخورد انتظامی و غیر فرهنگی این رویکرد را آسیبزا و شکستخورده دانست.
دکتر احقر خطاب به قانونگذاران، بهویژه نمایندگان مجلس، نکته مهمی را مطرح کرد: ضرورت تفکیک میان جرایم مختص فرهنگ (مانند نگهداری حیوانات خانگی یا بدپوششی) و جرایم مرتبط با حقوق اساسی افراد (مانند دزدی یا به خطر انداختن جان و مال). او خلط این مباحث را در کمیسیون فرهنگی مجلس، که همواره کمیسیونی مظلوم بوده، اشتباهی فاحش دانست که منجر به تصویب قوانین قهری یا مواردی میشود که امکان اجرای آنها وجود ندارد. وی، با تأکید بر هویت فرهنگی، بیان داشت که مسائل فرهنگی باید در حوزه تخصصی خود، یعنی فرهنگ، مورد بررسی و حل و فصل قرار گیرند.
در پایان، دکتر احقر در پاسخ به این سؤال که از کجا باید ترمیم ریشههای فرهنگی را آغاز کرد، بر آگاهیبخشی به خانوادهها به عنوان اولین و مهمترین قدم تأکید کرد. وی معتقد است که اگر آگاهی صحیح به خانوادهها نرسد، آنها آن را از منابع غلط دریافت خواهند کرد. به عنوان مثال، ایده غلطی که حتی در محیطهای دانشگاهی مطرح میشود مبنی بر اینکه حیوان خانگی به رشد کودک کمک میکند، ناشی از همین عدم آگاهیبخشی صحیح است.
وی توضیح داد که در زمانی که اولویت اصلی خانوادهها باید فرزندآوری و فرزندپروری باشد، نباید به غلط تبیین کرد که «پت» میتواند جایگزین فرزند دیگر در رشد کودک باشد. او فرهنگ سرمایهداری مدرن را عامل گرفتن عشقورزی انسان از انسان و اعطاء آن به موجود دیگر دانست و آوردن حیوان به محیطی نامناسب مانند آپارتمان را اولین بیمهری در حق خود حیوان قلمداد کرد. بنابراین، آگاهیبخشی به خانوادهها گام نخست است. او همچنین به نقش آموزش و پرورش اشاره کرد و عدم وجود اقدامات مشخص در این نهاد برای فرهنگسازی در خصوص حیوانات و مسائل زیستمحیطی را مطرح نمود.
